Chane Kurmure

      ... लहान मुलांनी चहा-कॉफी प्यायची नसते, त्यांनी माणूस काळं होतं ... ती फक्त मोठ्या  माणसांनीच प्यायची असते ... ह्या पठडीत जन्मलेली मी.    त्यामुळे माझं आणि चहा-कॉफीचं नातं तसं बऱ्याच उशीरा जुळलं ... कधी-मधी कुणाकडे गेल्यावर, अन् ते लोक फार 'चांगले' असले तर मुलांना कधी कधीच कॉफी मिळायची ... तीही अर्धा कप ... त्यातही अर्धं दूध अन् रंगाला थोडीशी कॉफी ... !          मोठेपणी माझा आणि कॉफीचा तसा official संबंध आला तो असा ... लग्नानंतर मी नवऱ्याबरोबर पहिल्यांदाच मद्रास हून बंगलोरला आले होते.  तिथे त्याच्या मित्रांना भेटायला तो मला घेऊन गेला.   मित्र सगळे IISc मधे research करणारे students ... माझं येणं celebrate करायला ते आम्हाला घेऊन इन्स्टिट्यूटच्या कॅन्टीन मधे ! ... आणि समोर आलं ते असं ... एका स्टीलच्या, काठाच्या वाटीत एक उपडं घातलेलं स्टीलचं काठाचं छोटं भांडं ... कपबशी वगैरे काही नाही आणि कॉफीचा थेंब सुद्धा दिसत नव्हता ... यात काहीतरी xxx गिरी आहे ... बहुतेक माझी परीक्षा घेताहेत ... ई. ई. विचार ... मी नुसती...

       प्रसादचा आजचा लेख वाचला.   राहून गेलेल्या गोष्टी - अर्थात बकेट लिस्ट - wish list .    आणि मग आपल्या काय काय गोष्टी करायच्या राहिल्या ते पाहूया म्हटलं, म्हणजे अजून काय करायचं  ते ओघानेच येईल ...      तशा आपल्या wish lists सतत वाढत जाणाऱ्या असतात .     तरुणपणी सगळ्या fancy गोष्टी, आपल्याला हव्या तशा घ्यायच्या वगैरे .    पण मला वाटतं त्या फक्त तात्पुरत्या किंवा क्षणिक आकर्षण अशाच !    ती वस्तू फक्त possession म्हणून - त्याचं विशेष अप्रूप किंवा किंमत अशी नसते.    हळूहळू मोठं होता होता, मग जास्त विचार सुरु होतात, आणि मग आपली स्वप्नं, आपली ध्येयं, अशा गोष्टी wish list मधे यायला लागतात.   त्या तिथे किती दिवस रहाणार, आपल्या बिन बुडाच्या बकेट मधून त्या कधी गळून जाणार ... आपले प्रयत्न आणि योग - नशीब अशी भोकं पडणार ... ते वेगळं ...  त्यांचा आणि बकेट लिस्टचा विशेष संबंध ही नसतो.   त्याही पुढे अजून maturity आल्यावर, जगाचा जास्त अनुभव घेतल्यावर, खरी wish list त...

    मला डॉ. शशी थरूर हे गृहस्थ खूप आवडतात.   त्यांच्या पर्सनल आयुष्याशी मला काही देणं घेणं नाही, पण एक अतिशय हुषार आणि भाषेवर प्रभुत्व म्हणजे काय, ह्याचं मूर्तीमंत  उदाहरण !     त्यांच्या मुलाखती ऐकतांना हे खूप जाणवतं !    आणि त्यांचा प्रखर देशाभिमान ही !    पण भाषा हा त्यांचा आवडीचा विषय ... असंच काल एक मुलाखत ऐकतांना वाटलं.    मग मी ही आपल्या नव्या-जुन्या शब्दांचा विचार करायला लागले ... आणि खूप काही सुचत गेलं ... !     सहज विचार करत गेलं, तर कितीतरी शब्दच शब्द.   काहींचा अर्थ माहीतही नसतो पण वापरत असतो, तर काही अगदी almost विसरलेले शब्द !    शब्दांची वर्गवारी करत गेलं  तर , अडगळीत गेलेले - कालबाह्य , काही अगदी 'खास' शब्द ... 'खास' मधे पण आपल्याच कुणाचे तरी आवडीचे शब्द तर काही ठेवणीतले, काही उलट्या अर्थाने जास्त वापरात असलेले, तर काही संपुष्टात आलेले ...! खरं म्हणजे संपुष्ट म्हणजे तरी काय ? ... तर जुन्या काळी रेशमी बासनात महत्वाच्या, खूप rarely वापरल्या जाणाऱ्या किंवा खूप महाग अश...

       नुकतेच मुलाकडे  ४-६ दिवस रहायला गेलो होतो.   मुलगा-सून दोघेही आपापल्या कामात नेहमीपेक्षा जास्त busy असणार होते, म्हणून नातवंडांच्या आणि त्यांच्या वेळा सांभाळणं हे मुख्य काम होतं.   एका दिवसातच माझ्या लक्षांत आलं की, मला खरंच हातपाय हलवल्याशिवाय गत्यंतर नाही ... कारण मला काहीच सापडत नव्हतं.   नातवंडांच्या खोलीत त्यांची दोन कपाटं भरून खेळणी, दोन कपाटं कपडे, दोन कपाटात कागद-वह्या-पुस्तकं, आणि चिटोरे.  शिवाय दोन टेबलं भरून पेन्सिली, रबर, crayons, paints, स्केच पेन्स, कात्र्या, कागद,  आणि हर तऱ्हेचं art material ... !त्यातच कपडे .    "अरे, हे काय सगळं ... ?"     "आजी, हे सगळं कामाचं आहे, ताईच्या बाहुल्या सगळी space घेऊन टाकतात.  माझा एक sock सापडत नव्हता, मग दिसला म्हणून ह्या mess मधून ओढला ना आजी, तर what ?   आजी , तो लोलाचा red frock होता !"   नातू म्हणाला !     "आणि तुझे blocks आणि मोडक्या गाड्या ? ... आजी, ह्या चार चाकाच्या  प्लॅस्टिक च...

    हे शारदीय नवरात्र सुरु झालं,  म्हणता म्हणता,  संपलं देखील ...  रोज सकाळी उठल्यावर, आज कोणतं रूप देवीचं,  त्याचा अर्थ काय, पूजा - नैवेद्य ... सगळ्याचीच घाई.   दररोज एक नवीन फुलांची माळ, धान्य कसं उगवतंय, किती उगवतंय ... समईत पुरेसं तेल आहे नं ... नऊ दिवस अखंड समई हवी नं ... !   हे सगळं बघण्यात आणि सर्व रूपांचे लाड, कौतुक पुरवण्यात घरच्या बाईला नवरात्र सुरु झाल्यापासून संपेपर्यंत एक क्षण उसंत नसते ... नऊ दिवस अखंड एक दिवसासारखा घालवतात ... without break , अगदी रात्री दोन वाजता जरी जाग आली , तर आधी ताडकन उठून समई-दिवा चालू आहे नं  ते बघून येतील, ... स्वैपाकघरात जाऊन थोडीशी उद्याची तयारी पहातील, काहीतरी विसरलेलं करून येतील ... मगच पुन्हा झोपतील ... शिवाय सगळ्यांच्या आधी उठून, काही नाही तर उपासाचं वगैरे काहीतरी करून ठेवतील ...      असं हे नवरात्र !  घट बसवण्यापासून सुरु होतं . पूजेचं सर्व सकाळ-दुपार मधे होऊन जातं.   आणि मग एकमेकींना हळदकुंकू देणं, कन्या पूजन, भजन वगैरे सगळा संध्याकाळचा कार्यक्रम.  ...

      वेद व्यासांनी महाभारत लिहिलं आणि जग म्हणालं, जगात आहे ते सर्व ह्यात आहे, आणि ह्यात नाही ते कुठेच नाही !  आपण ते पदोपदी पहातो, अनुभवतो.   महाभारताला ३,००० ते ५,००० किंवा जास्तच वर्ष झाली असतील.   तरी आपल्या बोलण्यात त्याचे उल्लेख आहेत, जसे काही त्या वेळी आपण तिथे होतो, आणि नुकतंच तर झालं ते सर्व ... !     यक्षप्रश्न हा शब्द !    मी तर सतत वापरते ... खरं म्हणजे माझ्यापुढे प्रश्न - मग तो कोणताही असो - की मला तो यक्षप्रश्नच वाटतो.   युधिष्ठिराला यक्षाने प्रश्न विचारले, आणि वर खरी-बरोबर उत्तरं दे असाही दम भरला.   आजूबाजूला आपले चारी भाऊ निपचित पडलेले , कोणीही  काहीही सांगितलं असतं.   पण तो पडला युधिष्ठीर ... सारासार विचार आणि आपल्या ज्ञानाचा उपयोग करून त्याने बरोबर उत्तरं दिली ... किंवा असं म्हणा की यक्षाला हवी ती उत्तरं दिली, आणि ह्या कठीण प्रसंगातून सहीसलामत सुखरूप बाहेर पडला.    पण असं वाटतं की ते प्रश्न कठीण नव्हते ... त्यांची उत्तरं ही तीच .. नेहमीची घिसीपिटी ... ज्ञानामृत typ...

      गणपती उत्सव - आनंदाला उधाण, सगळीकडे उल्हास-उत्साहाचं वातावरण, दहा दिवस कसे जातात ते कळतही नाही.  आणि मग विसर्जनाची वेळ आली की  हळूहळू सगळ्यांचे चेहरे आणि - त्याबरोबर उत्साहही -  पडायला लागतात ... आमच्या मुलाकडे दीड दिवसांचा गणपती . दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी  उत्तरपूजा झाल्यावर, आता विसर्जन असं म्हंटल्यावर, नातीची reaction , "ए नाही नं ... आपला बाप्पा किती छान आहे ... " अशी होती.    चेहरा रडवेला, डोळ्यांत आसवं दाटलेली ... "ए, please , नुसता वर उचलून ठेवा नं ... !"        मला आपलं लहानपण आठवलं ...      असंच व्हायचं नं !  " आपले सण असे इतके short का ? ... "    मी .... "का ?   हा चांगला दहा दिवस असतो की ... "   कोणीतरी म्हणालं . "पण आपल्याकडे घरातला दीडच दिवस का ?"    ... ह्याला प्रत्येकाचं उत्तर वेगवेगळं ...!  पण ,  आपण थोड्याच वेळात, "गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी 'लौक्कर' या "  असं म्हणायचो ... त्या 'लौ क्क र' मधे आपले सगळे भाव स्पष्ट दिसा...