शास्त्र काय म्हणते ...

    भाद्रपद महीना म्हणजे गौरी-गणपतींचे दिवस.   सणाचा उत्साह आणि थोडाफार धाकही.   एकवेळ गणपती बाप्पा जरा इकडे तिकडे झालं, तर चालवून घेईल, पण गौरींचं सगळं नीट झालंच पाहिजे.   त्यात 'चुकीला माफी नाही', ... असा आपला विचार असतो असतो.    नुकतीच एका गौरीच्या जेवणाच्या दिवशी बहिणीकडे गेले होते.   सगळं साग्रसंगीत, व्यवस्थित ... सर्व नैवेद्य, सर्व उपचार, पूजा अर्चा सगळं नीट आणि वेळेत ! जेवणं झाल्यावर गप्पा !! ... बहीण हे सगळं करून 'दमणूक' ह्या शब्दाच्या पलीकडे पोचली होती.    १६ भाज्या, ५ कोशिंबिरी, ५ पक्वान्नं, तळण पाहिजे, ताटाच्या पूर्ण परिघावर आणि मधे पदार्थच पदार्थ !! मुंगीला पाय ठेवायला जागा नाही अक्षरशः !!आणि आरतीच्या वेळी नैवेद्य, कुठे हातावर  ठेवलेला खाऊ , नाहीतर वडी वगैरे  तयारी आणि हे जेवण, स्वयंपाक .. आता होत नाही एवढं सगळं, वय झालं  ... वगैरे ...मधेच कोणीतर म्हणालं ,  'शास्त्र काय सांगतं , ते आणि तेवढंच करावं ' ... 

    आणि विचारांचा नुसता गदारोळ ... माझ्या मनात आणि समोरच्या संभाषणातही ... खूप वेगवेगळे विचार ! सगळेजण तिचं कौतुक करत होते ... ह्या वयातही हे सगळं करते ... पण मला वाटत राहीलं की ह्यात काहीतरी बदल हवा आहे ... high time की आपण हे सर्व बदलावं ... आपल्या मागच्या पिढीपर्यंत आपल्या आई-आजी हे सगळं करत होत्या ... आपणही करतोय, पण पुढच्या पिढीला शक्य होणार आहे का ?त्यांना नुसती नावं ठेवत , "गेले ते दिवस " ...म्हणत आपलं  रडगाणं गाणं , आता पुरे नाही का झालं ? ... आपली आई-आजी सोवळ्याने स्वैपाक करत असत ... पहाटे ४ वाजल्यापासून जे कामाला जुंपल्या जायच्या ते दुपारपर्यंत धबडगा चालूच ... घरातली बरीच माणसं, पाहुणे-राऊळे, जेवायला बोलावलेल्या सवाष्णी, २५-३० किंवा जास्तच माणसं जेवायला ... आता शक्य आहे का हे सगळं ?    एकत्र कुटुंबात  माणसं असायची  घरातली, मदतीला ... मुलांकडे बघायला वगैरे,  त्यामुळे शक्य असे हे सगळं करणं , ३-३ पिढ्या नांदायच्या घरात . आता तसं नाही ...

    ... सगळं सोडून दिलं पाहिजे ,असं अजिबात नाही, आपली संस्कृती आपणच टिकवायला हवी, पण काही बदल केले तर ?   काही बदल आपण स्वीकारले.   १६ वेगळ्या भाज्यांची  आपण एक mix भाजी करतो .   आजकाल काही ठिकाणी पंचपक्वान्नांत विकत आणलेल्या मिठाया चालतात, ... सोवळं-ओवळं फारसं नसतं ... आता काही गोष्टी बदलायला हरकत नाही ... असे बदल होत गेले, म्हणूनच तर आपण आज इथवर पोचलो.   नाहीतर अजूनही ताम्र युगातच असतो.   वाईट प्रथा आपण मोडून काढल्या.   आता थोडं काळाभिमुख होऊन rituals बदलायला हरकत नाही.   आणि आपण ते करत आहोतच ...  शास्त्र काय सांगतं ते बघत बघत ... त्यातला मुख्य उद्देश न बदलता खूप काही होऊ शकतं ... आजकालचं जीवन-हवामान-प्रदूषण वगैरे बघत, तब्येतीला जपत, जे करता येईल ते करावं ...

    हे झालं खाण्यापिण्याचं - जेवणाचं ... पण अजून बाकी कितीतरी गोष्टी आपण खूपदा भीतीपोटी करतो, असं वाटतं.   आजकाल देवावर प्रेम करण्यापेक्षा, त्याचा आधार वाटण्यापेक्षा , त्याची भीती जास्त वाटते, असं होतं !   मीही त्यातलीच आहे.   हे केलं नाही, तर काय होईल, ह्या भीतीपोटी मी अनेक गोष्टी करते - खरं तर उरकते ... रोजचंच पहा .कधी कधी देवांची पूजा करायचा mood च नसतो,  कसल्या कसल्या चिंता, काळज्या, जीव खात असतात . कधी कुठली वेळ गाठायची असते, पण भीतीपोटी देवपूजा कशी तरी उरकायची ... कोणासाठी ?   कुणाला समाधान म्हणून ?   मला ? ... का कदाचित कोणी आलं, आणि त्यांनी देवघर पाहिलंच, तर त्यातलं निर्माल्य दिसून त्यांनी काहीतरी comment केली तर... म्हणून ?   नुसतं हात जोडणं, आणि आपली चिंता देवाला सांगणं, त्याला समोर येईल त्याला तोंड द्यायला बळ मागणं, पुरेसं नाही का ?...

    ही तर साधी रोजची उदाहरणं ... कधी कधी तर अजून वरच्या level चं काहीतरी होतं किंवा ते तसं आपल्याला वाटतं ... एकदा घरातल्या छोट्या मुलांनी मिळून घरी गणपती केला ... शाडूची माती on-line मागवून, एका  workshopला जाऊन ... कारण प्रदूषण टाळायचं म्हणून.  OK.   तर केली ती मूर्ती.   त्यानंतर पूजेला तो आणतांना त्याचा कान निखळला ... झालं ... लगेच पोटात, छातीत भीतीचा गोळा ... आता काय होणार ?   अरे बाबा, काय व्हायचंय ... मुलांनी केलेला गणपती, सहज म्हणून केलेला, त्याची प्राणप्रतिष्ठा वगैरे काही नाही ... मुलांना संस्कार हवेत म्हणून हे सगळं करणं ... घाबरायचं कशाला  ?...त्यावेळी जे योग्य वाटेल , rational अस जो उपाय असेल ,तो करावा ...नाहीतर ...आपलं शास्त्र खूप सोपं आहे.   त्यात सर्व व्यवस्थित सांगितलेलं आहे ... सर्व सविस्तर सांगितल्यानंतर ... हे नसेल तर अमुक करा, असं झालं तर तमुक करा ... असे सोपे पर्याय सांगितलेले आहेत ...  

    अजून एक उदाहरण ....नवरात्रात अखंड समई हवी ... त्या रुजणाऱ्या धान्यांना उब मिळावी म्हणून लावलेली ... ती समजा विझली ... तर त्याचा संबंध मृत्यूशी कशाला जोडायचा ? तसंच असेल , तर आजकाल , अचानक वादळं , अवकाळी पाऊस , कुठे अतिवृष्टी वगैरे गोष्टी होत आहेत , आपल्याच चुकांमुळे आपला ऱ्हास होत आहे , आपली विनाशाकडे वाटचाल सुरू आहे , हे कसं लक्षात येत नाही ?  ती वादळं मानव जातीच्या मृत्यूचं भाकीत सांगत नयेत का ? आणखी एक मुद्दा ..आपल्या आधीच्या असंख्य नव्हे , तर निदान ४० पिढ्यात असं कधी झालंच नसेल का ?   का कधी कुणाकडे खिडकीतून वाराच आला नसेल ? ... चुकीचे विचार करत बसण्यापेक्षा , पुन्हा वात लावून सरून दिली की झालं ... अगदी शास्त्र संमत ... हात-पाय-डोळे धुवून, दिव्याला पुन्हा हळदकुंकू फूल वाहून दिवा पुन्हा लावणे ... !   शास्त्राने अनेक पर्याय सांगितले आहेत, त्या पळवाटा नाहीत, by-pass नाहीत, ते alternate मार्ग आहेत.   सहज सोपं केलेलं आहे.   देवाला पूर्ण जेवणाचा नैवेद्य दाखवायचा हे शास्त्र, पण स्वैपाक व्हायचा असेल, आजकालच्या पद्धतीने स्वैपाक कुठून यायचा असेल, बाहेर जेवायला जायचं असेल, तर दूधसाखर पूर्णान्न आहे, त्याचा नैवेद्य चालू नाही का ?    देवाला चालतो, चालत नाही तो आपल्याला ... उदा. ... नवीन गृहप्रवेश केल्यावर देवांची पूजा करून सर्व भांडीकुंडी, गॅस, शेगडी आणून मग स्वैपाक करायला संध्याकाळ होईल, त्यापेक्षा दूधसाखर चालली तर सर्व सभ्य वेळेत पार पडेल. आणि , हे आपण करतोही !

    अजून एक विचार ... नैवेद्य दाखवायच्या वेळेआधी घरातल्या छोट्या मुलांना भूक लागली , तर काय करायचं ?   ते खिचडी खाऊ शकत नाहीत.   हा प्रश्न मला पडला, तेव्हा मुलं लहान होती, मी सासूबाईंना विचारलं की आता कसं करायचं ?   आपल्याकडे काय असतं ... त्यावर त्यांनी मला एक गोष्ट सांगितली, जी त्यांना त्यांच्या सासूबाईंनी सांगितली होती ... "घरातल्या लहान मुलांना उपाशी ठेवून देव खूष होत नाही ... हे उपास-तापास, नैवेद्य वगैरे आपण सुरु केलेल्या गोष्टी आहेत ... नैवेद्य दाखवायला वेळ असो का काही असो, मुलांना वेळेवर वाढ/भरव ... आपल्या देवाला चालतं ... !    माझा जीव भांड्यात पडला ... मी मनात काहीही किंतु न बाळगता मुलांना वरण-भात वगैरे दिलं, पण मुलं कसली, त्यांना पुरणपोळीच हवी होती, गरम गरम ... त्यांची आजी करत होती, ती तव्यावरचीच ... आणि त्यांनी मुलांना ती वाढलीही  ... आनंदानी, हसत हसत, "अगं, हेच माझे देव ... हे खूष की मी खूष ... शेवटी शास्त्र शास्त्र म्हणजे तरी काय गं ... मला माझ्या सासूबाईंनी सांगितलं, ते माझं शास्त्र ... नाहीतरी आपापल्या घरातलं शास्त्र असंच तर आपल्यापर्यंत पोहोचतं ... आणि शेवटी आपले पर्याय आपणच शोधायचे !"   तेव्हापासून मला कधीही rituals ची भीती नाही वाटली ... आता मी निवांत असते ! 

    तसंही कोणत्याही पूजेला किंवा धार्मिक कार्यात आपला वाटा काय असतो, तर त्या पूजेची-विधीची तयारी करणं, सर्व वस्तुंची-गोष्टींची- पदार्थांची जुळवाजुळव करणं.   आणि आपण ते नीट निगुतीने, व्यवस्थितपणे करतोच.   तरी काहीतरी राहून जातंच ... खूप कामं असतात, खूप गोष्टींचं व्यवधान ठेवायचं असतं, काही सामान  बाजारातून आणायचं असतं, वेळेवर काहीतरी कामं उपटतात ... मग एखादी गोष्ट राहिली, म्हणून चेहेरा पाडून बसायचं, सगळ्यांना ओशाळं करायचं, का असू  दे, म्हणून पुढे जायचं हे आपल्या हातात असतं ... इथेही शास्त्र काय सांगतं पहा ... देवाची पूजा करतांना आपण म्हणतो, "...अलंकारार्थे अक्षतां समर्पयामि "  ... म्हणजे काय सोन्याचे, फुलांचे अलंकार, किंवा जे काही कमी आहे, त्याच्या जागी देवा , तुला मी अक्षता वाहतो ... तर आपल्याकडे सर्वाला पर्याय आहे ... फक्त तो वापरायचा निर्णय आपण घ्यायला हवा ... ! !

   ... अरे बापरे, लिहिता लिहिता खूप उशीर झाला, भूक लागलीय, आता अंघोळीऐवजी नेत्रस्नान करून जेवूनच घेऊ का मी ... ?? 

....हा ही एक पर्याय आहेच की ...!!!

- सौ  अलका  कुंटे, बेंगळुरू 

   +९१ ८७६२३ १६३८५