Chane Kurmure

      " नांवात काय आहे ?"        ह्या तऱ्हेचं, ह्या विषयावर सगळ्यांचं खूप बोलून झालंय.      ह्या वाक्यासाठी शेक्सपिअरचं  नाव जितक्या वेळा घेतलं जातं, तेव्हढं  त्यांच्या नाटकांबद्दलही घेतलं जात नसेल !   पण नावात बरंच काही आहे,  असतं.     तसं नसतं, तर आतापर्यंत इतकी वेगवेगळी नांवं जगात आली नसती.  सगळेजण आपापल्या पत्रिकेतल्या अक्षराप्रमाणे  'डेमदेव' नाहीतर 'कोमादेवी' अशी नांवं धारण करून असते !     बंगाली लोकांमध्ये एक मजेदार पद्धत आहे. त्यांना दोन नावं असतात.  एक 'भालो-नाम'.   म्हणजे  खरं, चांगलं, official   नाव आणि दुसरं  'डाक-नाम',  म्हणजे हाक मारण्याचं, किंवा बोलण्यातलं नाव !      मी लहान असतांना कलकत्त्याला पहिल्यांदा  गेले तेंव्हा शेजारची मुलगी खेळायला आली.  तिचं खरं नाव प्रकीर्ती आणि डाक-नाम 'टुबलू ' !   दोन्हींचा काहीही संबंध नाही !      आपल्याकडे कसं, फारतर short-form   ...

      " आता येऊ दे तिला, मग बघ कशी खरडपट्टी काढते तिची ते !   उशीर म्हणजे किती उशीर करायचा ?   रोज नवीन बहाणे,  आज तिला स्पष्ट सांगून टाकणार आहे, यायचं तर वेळेवर ये, नाहीतर चालती हो ! ..."  आजीचा राग नुसता ओसंडत होता तिच्या बोलण्यातून.  तिची मोलकरीण जी आठ वाजता यायला हवी होती, ती अकरा वाजले तरी उगवली नव्हती !    साहजिकच आजी संतापली होती.           एवढं बोलणं होतंय, तोच ती आली.  पण ती फारच चलाख !  आल्या आल्या तिने सुरु केलं,  " काय सांगू बाई, आजकालच्या पोरी ..."     तिला आजीचा weak point चांगलाच माहीत आहे !   " अवं, ती शांती ... पलीकडल्या झोपडीतली, तिच्या पोरानं पैसा घातला तोंडात, अन् अडकलान् बाई घशात, लागलं पोर घुसमटायला ... लक्षच नाही वो ह्या बाईचं. आपली पोरं काय करतात, काय खातात ..."      " आणि मग ?"  आजी चांगलीच गुंगली गोष्टीत.     " मग काय ?   एक धपाटा घातला पाठीत  म्या "      " शांतीच्या ?...

        " चल लवकर, पान वाढलंय, वरण भात गार होतोय   ..." आजीची हाक आली.      " आलेच, एका सेकंदात एवढं भविष्य वाचते, आणि येते .."  असं म्हणून मी पेपर उघडला.   आतल्या कुठल्या तरी पानावर रोजचं भविष्य यायचं. अगदी एक - दोन शब्दांत . मेष - पैसा मिळेल, वृषभ - तब्येत संभाळा ... करत करत माझ्या राशीचं भविष्य - पतीपत्नीत मतभेद !   हरे राम ... दोन सेकंद वाया गेले. इथे दुरूनही कोणी 'होतकरू पती ' म्हणण्यासारखं दिसेना ! आता काय करावं ?       तर , भविष्य खरं -खोटं  पहाणं शक्यच नव्हतं. छापकाटा करायला नाणं उडवावं आणि ते कुठल्यातरी खाचेत उभं जाऊन अडकावं तसं झालं !  मग विचार करत बसले. ह्या भविष्याला काय अर्थ आहे ?  जगातल्या  १/१२th लोकांना हे लागू पडणार.  सरसकट.  म्हणजे  १/१२ हून जास्त माणसं आज एकमेकांशी भांडणार. आणि ह्या १/१२ th  लोकांच्या other halves  चं भविष्य काही वेगळंच असणार ! त्याचं काय ? पेपरात नुसतं  'धनलाभ' म्हटलं की झालं. पण धनलाभ म्हणजे काय ?   ...

    "आजी, हे बघ मी तुझ्यासाठी card केलंय, happy women's day  ! "  नातीनी काल माझ्या हातात एक cute card ठेवलं !  त्यावर एक छानसं चित्र ! आत तिचं आणि माझं चित्र !       " तुला कोणी सांगितलं ?"      " काल गेलो होतो नं आम्ही मॉल ला, तिथे सगळीकडे लिहीलं होतं !..."      " आजी, women's day   असतो,  तसा men's  day कधी असतो ?"   तिनं विचारलं.  नुकतीच नवऱ्याशी जरा खाटपीट झाली असल्यामुळे मी पटकन म्हटलं, " बाळा, men 's  day तर वर्षातले ३६४ दिवस रोजच असतो ..."     ती बुचकळ्यात पडली.        खरंच, उद्या मी विशेष काय करणार आहे ? खरं म्हणजे कोणती बाई काय विशेष करणार आहे ? WA वर शंभर - दीडशे मेसेजेस येतील. गावोगावी ३ - ४ महीला मंडळं एक कार्यक्रम आयोजित  करतील. कोणत्यातरी प्रसिध्द, कर्तृत्त्ववान - इथे ही  वान हा पुल्लिंगवाचक शब्दच - तर कर्तृत्ववतीला बोलावून सत्कार, फु.  गु., एक बिनकामाची  पर्स, शाल, आणि मग वायफळचा मळा ! ...      एक...

         " अरे, स्वेटर नको का ?  निदान windcheater तरी ?  खूप गार आहे, ढगही आहेत ... "     दोन्ही मुलं शाळेत जायला निघाली होती ,  आणि माझी आई त्यांना म्हणत होती .      " काही सांगू नकोस  त्यांना.  काही नको असतं त्यांना.  कवच कुंडलं घेऊन आलेत बहुतेक !"    माझा वैताग लपला नाहीच.    वैताग मुलांच्या न ऐकण्याचा .  "  बाहेर जाणाऱ्याला असं रागावू नाही.  तुम्हीही असंच करायच्यांत !..."     आई म्हणाली.     " पण तेंव्हा एवढी थंडी नसायची, आणि किती गोष्टी न्यायला लागायच्या आम्हाला ... पर्स, रेकॉर्ड, वह्या, dissection box .... आणि त्यात स्वेटर ?  जे तासाभरात अंगावरुन उतरवून गळ्यात नाहीतर मांडीवर घेऊन बसायचं, नाहीतर बॅगेत कोंबायचं ?" ...   आणि मग मला जाणवलं की मी मुलांचीच बाजू घेतेय !   आणि आईचीही !     म्हणजे मी नेहेमीच चूक ?      का नेहेमीच बरोबर ? ...     आपण कोणत्या भूमिकेत आहोत त्य...

      " हॅलो , तुला माहीत आहे का , " मेधाचा फोन आला .     "आपल्या वर्गाचं reunion आहे , 50 वर्षं झाली ना आपल्याला , मॅट्रिक होऊन " "ऑ , झाली पण इतक्यात ?" " हो , अगं जगाच्या हया टोकापासून ते त्या टोकापर्यंत पसरल्या आहेत  ,सगळ्यांना शोधतोय  " .... दाणे टिपून, चिमण्यांनी भुर्रर्र कन उडून जावं तसं मला वाटलं !        आणि मग मी आठवायला लागले , आपला वर्ग ... खिडकीपाशी पहील्या बाकावर मी आणि गीता , आमच्या मागे मेधा आणि गोळी , त्यांच्या मागे रजनी आणि बेन !!असं करता करता , सगळा वर्ग डोळ्यासमोर उभा राहीला ..    .....आणि आपली हिरवी साडी !....आणि ती कशी नेसायची ...पदर घेतल्यावर उजव्या हाताच्या करंगळी पर्यंत येऊन समोर खोचला पाहीजे !!  सुरूवातीला आई नेसवून द्यायची , मग काय बिशाद की तो सुटेल !! ' पदर खोचून कामाला लागणे ' म्हणजे काय ते आता कळतं !        त्यावर पूनम नी गाणं केलं होतं , " शालू हिरवा , पाचूनी मरवा , वेण्या वरती बांधा ... " , पुढचं मी सांगायला नकोच ! .. तिचं गाणं ऐकतांना ह...

        मला बाजारात जायला मुळीच आवडत नाही.  एकतर मला हवी ती वस्तू नसण्याचीच शक्यता जास्त असते. आणि मिळालीच तर मला घासाघीस अजिबात जमत नाही. १०० रुपयांची वस्तू ९८ ला मागतांना मला फार अपराधी वाटतं .  मग तो AC लावलेल्या दुकानातला असो, नाहीतर नेहेमीचा .   फुटपाथ वरच्या किंवा छोटेखानी दुकानात ,  किंवा हातगाडीवाल्यांशी घासाघीस म्हणजे अगदी बंगाली सिनेमातली पिळवणूक वाटते.  पुष्कळदा त्याने ' चिल्लर नाही ताई ' असे म्हंटले की , मी वरचे पैसे सोडून देते आणि मग त्यावर दोन दिवस विचार करत बसते.           राज कपूरच्या एका सिनेमात असा एक सीन आहे की तो खेडेगावातला मुलगा काहीतरी विकत घेत असतो.  ती बाई म्हणते, " ३ आण्याला ४ " .     तर हा म्हणतो, " माई, मला ४ आण्याला ३ देतेस का ?"     विकणारी बाई म्हणते , " भोळं आहे गं पोरगं !"     मला कोणी भोळी - भाबडी म्हणणार नाहीत, पण ' ढ ' नक्की म्हणत असतील !      घासाघीस करण्याची माझी आठवण म्हणजे मी लहान असतांना आमच्याकडे...